Tabula Rasa, trauma en verlossing

Er zijn mensen die beweren dat de mens goed is van nature en je hebt mensen die de tegengestelde opinie zijn toegedaan: de mens is slecht en dient hard te werken, een leven lang, om zich aan het aardse slijk en de modderpoel van conflicten te onttrekken. Als ik kijk naar de toestand in de wereld dan lijkt de laatstgenoemde zienswijze meest steekhoudend, beschouw ik echter levens van wijzen en heiligen dan ligt de eerste visie meer voor de hand. Maar misschien moet ik hier wel plaats maken voor een derde visie om de eerste twee mee te verklaren, namelijk die van Tabula Rasa, de schone lei. Deze zienswijze stelt dat de mens geboren wordt als een schoon blad waarop de ervaringen van het leven dat volgt worden ingekerfd, wat vervolgens een persoonlijkheid tot stand brengt die meer naar het goede dan wel meer naar het kwade neigt. Het is zeer voorstelbaar dat een kind dat vanaf de geboorte leeft in armoede en louter oorlog om zich heen ervaart niet als eerste geneigd is geweldloosheid te prediken maar, als gevolg wat de directe omgeving het kind over het geweld vertelt, de vijand als schuldige ziet en ook de wapenen opneemt. Hetzelfde kunnen we stellen over het kind dat opgroeit in een afgelegen gebied waar het, los van de woelige gewelddadige wereld, leest in heilige boeken en altijd glimlachende en begripvolle mensen om zich heen ervaart; weinig reden voor zo een kind op te staan om een gevecht te beginnen.

In feite kan ik geen zicht hebben op de ‘toestand’ waarin ik geboren ben omdat er dan nog geen tijd bestaat, en ook ontbreken de kenmerken en attributen van een denkend mens en daarmee de eigenschappen die waarneming en oordeel mogelijk maken. Goed en kwaad zijn nog niet verdeeld. Het idee van Tabula Rasa is hier het meest op van toepassing. Maar nogmaals, dat is een afgeleide gedachte van mij en niet een directe waarneming. Bovendien heb ik geen verklaring voor de kinderen die worden geboren en vanaf de eerste dag van hun leven niet in staat blijken plezier te beleven, heel veel huilen en het druk lijken te hebben met protest aantekenen tegen impulsen met hun nog primitieve lijfje, om nog maar te zwijgen van de kinderen die geboren worden met grote handicaps, fysiek en geestelijk, en vanaf de eerste dag van hun bestaan heftige pijn meemaken. Waarom zou ik, als ik dit weet, toch het idee van Tabula Rasa blijven aanhangen? Dat zal ik vertellen.

Mijn ouders, die zeven kinderen groot brachten, hadden ook wel eens ruzie. Dat werd dan niet onder stoelen of banken gestoken; als jong ventje was ik er bij als dit plaats vond. Ik heb zo geleerd dat ruzie maken niet hetzelfde is als in onmin leven, ik was vanzelfsprekend wel altijd blij als het snel weer werd bijgelegd. Na zo een incident, de volgende morgen, lette ik altijd extra goed op: zou pa bij benedenkomst ma een zoen geven? Als dit gebeurde was ik altijd opgelucht ook al kon ik voelen dat dit gebaar van goede wil niet hetzelfde was als een totaal opgeruimde liefde met blijde glimlach; er was duidelijk nog wat rest over dat verwerkt moest worden bij beide partijen. Bij de lunch, als mijn vader op zijn brommer thuis kwam van zijn werk om wat boterhammetjes te eten, was er alweer wat van opgeruimd maar nog altijd was de krant, de papieren iPhone zal ik maar zeggen, een welkome optie om achter te verblijven. In de avond was alle spanning er ongeveer wel af en nam het leven zoals wij dat kenden weer zijn normale loop.

Ik heb vaker gehoord over mensen die na een ruzie veel langer niet met elkaar spraken, ‒dagen, weken of zelfs maanden! Hoe kon dat nou? Twee mensen die volharden in een stilzwijgen en in hun kampen zichzelf en elkaar geen kans geven tot ontspanning te komen. Niets ‘bijleggen’ maar een standpunt behouden alsof deze ‘absoluut’ is. Vanzelfsprekend dachten mijn ouders ieder, op het moment dat hun strijd in alle hevigheid gaande was, dat ze het bij het rechte eind hadden. Na de ruzie, als de gemoederen tot bedaren waren gekomen, drong in beiden echter iets anders door wat de zaak relativeerde. Dan wisten ze beiden weer dat ze van elkaar hielden en dat het toch op zijn minst vreemd is als twee geliefden zo tegen elkaar tekeer gaan. Hier brak altijd de hardnekkigheid waarvan conflicten zijn gemaakt en kon de liefde weer gaan stromen om de laatste resten boosheid af te voeren en om te smelten. Ook mijn ouders hadden geen zicht op de toestand waarmee een mens begint maar het idee Tabula Rasa was stellig hun richtsnoer in het hanteren en overwinnen van conflicten. Alleen noemde ze het geen Tabula Rasa maar God. Hun geloof in God was wellicht, net als bij mij, vooral een geloof in Jezus van Nazareth die heel goed oog had voor conflicthantering. En ook voor trauma’s en zondige levens; in verband daarmee benoemde hij altijd het belang van vergeving en de mogelijkheid zo altijd opnieuw te kunnen beginnen. Tabula Rasa. Dit betekent voor mij dat de Oorsprong van de mens niet ‘goed’ of ‘fout’ is maar aan die tweedeling voorafgaat en altijd opnieuw, als wij even verdwaald zijn, hervonden kan worden. In feite kan deze niet van ons vervreemd worden maar we kunnen deze wel vergeten door ons te verliezen in ons denken. Spiritualiteit is voor mij niets anders dat deze mogelijkheid her-inneren, de Grond opnieuw te realiseren. En omdat Tabula Rasa, of God, geen object is, kom ik, zodra er conflict in mijn leven speelt, tot deze herinnering door vragen te stellen en zelfonderzoek te doen waarmee uit de weg wordt geruimd wat Oorspronkelijk Zicht versluiert.

Nu even een stapje terug naar de toestand bij geboorte. Als we ervan uitgaan dat ieder kind daar ongerept en met schone lei begint dan geldt nog altijd: als het vervolg na geboorte er één van geweld en misbruik is dan is dat door de boreling met geen mogelijkheid te voorkomen. De onzalige ervaringen zullen plaatsvinden en een trauma wordt geboren. Zoals ik eerder stelde: de kans is groot dat de omgeving met eenzelfde trauma te maken heeft, bijvoorbeeld in geval van oorlog, en dat het kind het standpunt en de middelen van de omgeving overneemt om in dezelfde geweldspiraal te geraken. Anders is het al als je als éénling een trauma oploopt, bijvoorbeeld door seksueel misbruik of geweld van een enkel persoon, maar met een omgeving die wel liefdevol en zorgzaam is. De kans dat het opgedane trauma snel doorvoeld en opgelost wordt is nu veel groter. De misdaad en het aangedane leed worden wel erkend maar het antwoord erop is niet allereerst gevonden in het uitvoeren van represailles naar de dader maar in een luisterend oor en liefde voor het slachtoffer. Heel kras voorbeeld hiervan vernam ik enige tijd terug, in dit geval specifiek naar de dader van een misdaad gericht. In Afrika bestaat een cultuur waarbinnen de gewoonte bestaat de pleger van een misdaad niet met strafmaatregelen te benaderen, nee, integendeel: de persoon in kwestie wordt door de gemeenschap dagenlang eraan herinnerd welke goede daden deze in het leven heeft verricht. Waar strafrecht uitgaat van iemands verleden en schuld die daarin is opgebouwd, wordt in deze stam juist het goede dat iemand deed benadrukt. Het idee van Tabula Rasa gaat nog verder, daar kom ik nu op terug.

We kennen het verschijnsel recidive. Een misdadiger probeert zijn leven te beteren maar valt terug in de hem kenmerkende misdaad. Strafmaatregelen voorkomen dit niet. Ik heb vaker vernomen dat slachtoffers van een misdaad een vergrote kans hebben zelf in die vorm van misdaad te vervallen, wat ook een vorm van recidive genoemd kan worden. Zo kan iemand die seksueel is misbruikt later in zijn of haar leven, omdat het trauma niet is verwerkt maar veelleer onderdrukt, zelf overgaan tot het plegen van seksueel misbruik. Probleem is hier dat strafrecht symptomen ( misdaden ) aanpakt maar niet de oorzaak ( trauma ) dat tot die symptomen heeft geleid. De intentie die hiertoe wel wil komen kan tegenover het kwaad het goede stellen, in de hoop dat het goede dan sterker blijkt te zijn, maar dit blijft zich binnen hetzelfde dualisme begeven. Gandhi heeft middels geweldloosheid het gehele Britse Rijk op de knieën gekregen maar het evenwicht dat zo gevonden wordt blijft kwetsbaar. Tis op dit punt dat het belang van Tabula Rasa voor mij oplicht: de ware Vrede wordt gevonden vóór de verdeling van goed en kwaad, ofwel, vóór het moment dat ons een trauma is aangedaan. Ieder volwassen mens kan verhalen van wonden op zijn of haar ziel en daarmee beweren dat Tabula Rasa een onbereikbaar ideaal is. Binnen de traditie van Advaita Vedanta gaat men niet mee in die opvatting en nodigt men de mens uit door zelfonderzoek te komen tot de zuiverheid die aan alle verschil vooraf gaat. Niet om daar te wonen door de dualistische geest en de wereld van verschillen te verzaken, maar wel om terug te keren tot de universele Ongereptheid die voor ieder mens altijd en overal bereikbaar is als trauma en conflicten ons leven verzieken. Om van daaruit de vormenwereld in nieuw licht te zien. Aldus vinden wij onze aangeboren vrijheid en daarmee onze verantwoordelijkheid voor al ons doen en laten terug.

Een trauma is nooit een excuus om niet verantwoordelijk te zijn voor wat we doen. Natuurlijk, we maken allen fouten in het leven en weten dit niet te voorkomen, we hebben echter tevens allen de mogelijkheid en de middelen om in zulk een geval tot erkenning hiervan te komen, oprechte spijt hierover te voelen en waar nodig ons excuus aan te bieden. Als een trauma toch leidt tot het herhaaldelijk maken van dezelfde fouten dan behoort het tot onze verantwoordelijkheid dat trauma aan te pakken en niet te blijven schuilen achter wat ons zoal in het verleden is aangedaan. En, zoals ik eerder stelde: een trauma los je niet op door te blijven opereren binnen het domein waarin het trauma gecreëerd is; alleen contact maken met ons diepste wezen, Tabula Rasa, biedt soelaas en laat ons hier en nu ervaren wat altijd al vrij van trauma en conflict is. Vanzelfsprekend is daarmee een trauma niet in een weekend verdwenen, wel is hiermede de poort geopend naar een geleidelijke oplossing van het trauma vanuit de oorspronkelijke Grond van ons bestaan. Deze Grond keer op keer te realiseren, als we even of langduriger in conflict verwikkeld zijn, is de mogelijkheid die ieder mens heeft. Vanuit deze Grond valt er nieuw licht op onze trauma’s en conflicten welke ons meteen al, in deze stap, ons vertrouwen in de intrinsieke waarde van ons bestaan teruggeeft en ons voorziet van de energie nodig om hardnekkige massa’s in ons wezen te ontdooien en vrij te geven aan dit oorspronkelijk licht. Hoe kunnen we deze Grond realiseren? Daarover spreekt het vervolg.

Van huis uit ben ik Rooms Katholiek, maar het adjectief ‘Rooms’ had voor mij niks met de paus in Rome te maken en alles met het Rijke Roomse Leven zoals dat heette, waar Bourgondische trekken niet vreemd aan waren. Soberheid was geen item onder de Katholieken die ik kende, de dis thuis was immer gul gevuld en ook de alcoholische dranken ontbraken niet. Ik vond die Katholieken wel een leuk volkje, leuker dan Protestanten of Hervormden die me altijd zo duivels toeschenen en dit aards bestaan als een hel vol verleidingen, waar je je verre van moest houden, leken voor te stellen. Zo werd er bij ons thuis niet gedacht: Jezus was ons grote voorbeeld, althans voor mijn ouders en mij, en het leven was er om genoten te worden. Bij dat genieten hoorden wel wat regels en wijsheid, maar verder konden we onze gang gaan. Pas als we fouten maakten en elkaar pijn deden keerden we terug naar wat Jezus ons leerde om ons inzicht na de laatste incidenten te verversen. Zo heb ik Jezus als inspiratiebron leren kennen, en als hij Verlosser werd genoemd dan hoorde ik daarin dat zijn Liefde en Wijsheid verlost van trauma en conflict. Maar niet door alleen maar in hem te geloven, stellig alleen door zijn wijze lessen toe te passen in ons eigen leven. Jezus daarin evenaren was een onmogelijkheid, dat wisten wij ook wel, maar we konden in ieder geval ons best doen. En er was, anders dan ik van de Protestantse en Hervormde preekstoelen meende te horen, ook Vergeving mogelijk. Vergeving is goed voor zowel wie vergeeft als wie vergeven wordt: het stelt beide partijen vrij. Tis een misvatting dat vergeving betekent dat je je verplicht moet voelen na vergeving ook iedereen in je persoonlijk leven te aanvaarden; Liefde oké maar in mijn persoonlijk leven ben ik niet verplicht alles en iedereen maar te tolereren.

Ik beschouw toewijding aan Jezus als één van de mogelijkheden om de Oorspronkelijke Grond van ons bestaan steeds weer te realiseren. Indertijd vond ik wel dat het moderne leven veel aspecten vertoonde waar ik Jezus graag over had willen horen spreken, maar ik kon het hem niet meer vragen dan in gebed. Zo leerde ik naar de Stilte luisteren, tegelijk bleef het verlangen een levende leraar te vinden. Het idee dat Jezus de Eniggeboren Zoon van God was had ik niet meer, de ontdekking van andere wijsheidstradities leerde me dat er in alle tijden leraren rondgaan die de Oorspronkelijke Grond onwankelbaar gerealiseerd hebben. Zo kwam ik tot de ontdekking van een tweede pad naar de Grond van ons bestaan: naast de weg van Toewijding bestaat er ook de weg van Inzicht.

In 1982 had ik een spirituele ervaring die enorme indruk op me maakte maar waar ik vervolgens geen raad mee wist, omdat de impact groot was en mijn vermogen erover te communiceren hoegenaamd afwezig. Als ik er al wat in het openbaar over zei dan kreeg ik terug te horen dat ik wartaal uitsloeg. De verslagenheid die hiervan het gevolg was gaf me het sterke verlangen literatuur te vinden die mijn ervaring recht deed en een zinvolle bedding gaf. Om kort te gaan: ik ontdekte onder andere het Taoisme, het Zenboeddhisme en Advaita Vedanta, wijsheidsstromingen die geen geloof in God noodzakelijk achten om tot het realiseren van je Ware Natuur, je Oorspronkelijke Grond ofwel Tabula Rasa te komen. Sindsdien was zelfonderzoek, naast de toewijding die ik al kende, mijn weg. Deze weg is vrij eenvoudig voor wie haar gaan wil, uiteindelijk meest intens voor wie haar blijft gaan. Vanzelfsprekend las ik veel over zelfonderzoek en de leraren die dit voorstaan, steeds meer werd duidelijk dat het om het onderzoek zelf gaat en wat daarbij zichtbaar wordt. Het onderzoek wordt vaak samengevat in de eenvoudige vraag ‘Wie ben ik?’ maar kent mooie variaties daarop die ik ook graag benut als ‘Wie ziet dit?’ of ‘In wie komt dit op?’ Telkens als ik getormenteerd werd door innerlijke conflicten hielpen dit soort onderzoeksvragen me los te komen van mentale concepten die me laten lijden zodra ik ze geloof, en zo leerde ik dat er altijd een grotere ruimte is dan die conceptuele in welke ik me op een moment gevangen kan voelen. Zelfonderzoek leverde me nooit antwoord op de vraag wie ik ben, omdat ieder antwoord te klein was, vergankelijk en dus onhoudbaar. Zelfonderzoek is een schoonmaak die al wat is aangekoekt om Oorspronkelijke Grond te verduisteren weer zichtbaar en voelbaar maakt als de veroorzaker van lijden, dit doorziet en opruimt zodat Tabula Rasa daaronder, waar lijden nooit begonnen is, weer gerealiseerd kan worden. Vanuit deze realisatie kunnen we altijd de wereld van vormen betreden en in harmonie ermee leven; als de harmonie even verstoord is keer ik terug naar zelfonderzoek.

Rest mij nog twee zaken te benoemen. Ten eerste: er zijn meer dan twee wegen naar Oorspronkelijk Grond, waaronder de kunsten, mantra’s zingen en nog veel meer. Ten tweede: de weg van Toewijding en de weg van Inzicht, in aanvang toegesneden op iemands aanleg, zijn uiteindelijk niet verschillend. Toewijding leidt tot Inzicht en Inzicht leidt tot Toewijding; in beginsel en uiteindelijk zijn ze onverdeeld.

.

Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

3 reacties op Tabula Rasa, trauma en verlossing

  1. dirkpietersblog zegt:

    De volgende zin:
    Er zijn meer dan twee wegen naar Oorspronkelijk Grond, waaronder de kunsten, mantra’s zingen en nog veel meer.
    Deed me denken aan Ulrich Libbrecht (Belgische filosoof):
    Op de top van de berg komen alle wegen naar boven elkaar tegen.

    Geliked door 1 persoon

  2. tinekevanschagen zegt:

    Heel mooi Joost!
    Weer een “parel” om uit te pluizen en over na te denken.
    Dank je wel!!
    Groet,
    Tineke

    Geliked door 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.